Nadir dillərdə fonoloji proseslər:
çağırışlar və qoruma strategiyaları
Günel Mustafayeva 
Xülasə. Nadir dillərin fonoloji sistemi onların səs strukturlarını və bu strukturların dil daxilində necə fəaliyyət göstərdiyini əks etdirir. Bu dillərin fonologiyası, həm daxili (struktur, fonemik sistem) baxımdan, həm də xarici (sosial və mədəni dəyişikliklər, dilin yayılma səviyyəsi) amillərlə sıx bağlıdır. Nadir dillər fonetik baxımdan yüksək müxtəlifliyə malik olsalar da, onların fonoloji xüsusiyyətləri çox zaman təhlükə altındadır. Bu dillərin təbii inkişafını məhdudlaşdıran faktorlar arasında dilin istifadə dairəsinin daralması, dominant dillərlə təmas və yazılı sistemin olmaması xüsusi yer tutur. Fonemlərin sayı və tərkibi nadir dillərdə digər dillərlə müqayisədə həm daha az, həm də bəzən daha kompleks ola bilər. Eyni zamanda, bu dillərdə qeyri-adi fonetik hadisələr — məsələn, ton, vurğu, vokal dəyişmələri və ya səslərin qeyri-standart istifadəsi — geniş şəkildə müşahidə olunur. Bu xüsusiyyətlər nadir dilləri fərqləndirən əsas elementlərdir, lakin dilin canlı istifadəsi azaldıqca bu cəhətlər də itmə riski ilə üzləşir. Mədəniyyətlərarası qarşılıqlı təsir və dominant dillərin nüfuzu nəticəsində nadir dillərin səs quruluşu zamanla dəyişə və orijinal fonoloji elementlər zəifləyə bilər. Bəzi hallarda, yerli danışanlar digər dillərin fonoloji xüsusiyyətlərini mənimsəməklə öz ana dillərindəki fərqli fonemləri və ya səs nüanslarını tədricən unudurlar. Üstəlik, çoxsaylı nadir dillərdə yazı sistemi mövcud deyil və bu, fonoloji xüsusiyyətlərin nəsillərarası ötürülməsini çətinləşdirir.
Açar sözlər: fonologiya, nadir dillər, fonetik dəyişikliklər, dil qorunması, dil müxtəlifliyi