DOI: https://doi.org/10.36719/2663-4619/124/9-17
Almara Nəbiyeva
Bakı Dövlət Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
http://orcid.org/0009-0005-3050-9056
almaranebiyeva@bsu.edu.az
Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda düşmən
obrazlarının müqayisəli təhlili
Xülasə
Kitabi-Dədə Qorqud dastanı düşmən obrazlarının mürəkkəb və çoxölçülü təsvirini təqdim edir. Nəql olunan hekayədə düşmənçilik yalnız xarici işğalçılar və ya kafirlərlə məhdudlaşmır; həmçinin daxili narazılıq, ailə və tayfa parçalanması, həmçinin mifoloji fəlakətləri də əhatə edir. Düşmənlər adətən iki əsas qrupa bölünür: xarici və daxili. Xarici düşmənlərə Trabzon və Düzmürd qalalarının hakimləri, qeyri-müsəlman düşmən tayfalar və Şöklı Melik kimi qəddar sərkərdələr daxildir; onlar qəfil hücumlarla oğuzlara qarşı çıxaraq onların torpağını və mədəniyyətini məhv etməyə çalışırlar. Daxili düşmənlər isə Oğuz toplumunun öz daxilindən yaranır. Üsyankar qırx nökər, qoca Aruz və xüsusilə də daxili fəlakət və mənəvi çürüməni simvolizə edən əjdaha-vari Təpəgöz kimi obrazlar bu qrupa daxildir. Dastan boyunca həm ailədaxili, həm də tayfalararası qarşıdurmalar, Dirse xanın oğlu Buğacla münasibətindəki gərginlik, eləcə də Qazan xan və Bəkil arasındakı münaqişələr düşmənçiliyin ideoloji və etik səviyyələrdə necə təzahür etdiyini nümayiş etdirərək mətnin məzmununu daha da zənginləşdirir. Daxili və Xarici Oğuz arasındakı parçalanma da tayfa birliyinin dağılmasını ifadə edir. Bununla belə, dastanın sonunda birlik bərpa olunur və əsas mesaj milli həmrəylik, ədalət və inamı vurğulayır. Nəticə etibarilə, daxili və xarici düşmənlər üzərində əldə edilən qələbələr oğuzların qətiyyətini, mənəvi dözümünü və kollektiv kimliklə ilahi ədalətə sarsılmaz bağlılığını əks etdirir.
Açar sözlər: Tanrı, Dədə Qorqud, Oğuz, xarici düşmənlər, daxili düşmənlər