DOI: https://doi.org/10.36719/2789-6919/54/52-58
Emin Əsədov
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
magistrant
https://orcid.org/0009-0000-7077-0033
eminasadov_education@outlook.com
Elektron ödəniş sistemlərində təhlükəsizlik və
risklərin idarə edilməsi
Xülasə
Müasir dövrdə elektron ödəniş sistemləri (EÖS) qlobal iqtisadiyyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Onların üstünlükləri – sürət, rahatlıq, şəffaflıq və xərclərin azaldılması – ilə yanaşı, təhlükəsizlik və risklərin idarə olunması məsələləri də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Elektron ödənişlərin artması kibertəhlükələr, saxtakarlıq, məlumat sızması və identifikasiya problemləri kimi risklərin çoxalmasına səbəb olmuşdur. Təhlükəsizlik idarəçiliyi çərçivəsində ən mühüm istiqamətlərdən biri kriptoloji qorunma, iki mərhələli autentifikasiya, tokenizasiya, biometrik identifikasiya və blokçeyn əsaslı əməliyyatların tətbiqidir. Bu texnologiyalar ödəniş axınlarının məxfiliyini, bütövlüyünü və izlənə bilənliyini təmin edir. Banklar və maliyyə qurumları “risk əsaslı yanaşma modeli” vasitəsilə potensial təhlükələri əvvəlcədən müəyyən edir və “real-time monitoring sistemləri” ilə anomaliyaları aşkarlayır. Risklərin idarə edilməsində əsas istiqamətlərə operativ risklər, kredit və likvidlik riskləri, məlumat təhlükəsizliyi riskləri və sosial mühəndislik hücumları daxildir. Bu risklərə qarşı mübarizədə beynəlxalq standartlara — xüsusilə ISO/IEC 27001, PCI DSS, GDPR, və Basel II/III tələblərinə uyğun idarəetmə mexanizmləri tətbiq edilir. Elektron ödəniş sistemlərində təhlükəsizlik və risklərin idarə olunmasının davamlı inkişafı üçün institusional və texnoloji koordinasiya vacibdir. Bu sistemlərdə risklər yalnız texniki aspektlərlə məhdudlaşmır, həm də idarəetmə, hüquqi və psixoloji faktorlarla əlaqəlidir. Məsələn, istifadəçilərin məlumatlandırılma səviyyəsinin aşağı olması, təhlükəsizlik qaydalarına laqeyd münasibət və zəif parol siyasəti kimi amillər risklərin artmasına səbəb ola bilər. Maliyyə institutları üçün əsas məqsəd texnoloji innovasiyaları təhlükəsizliklə balanslaşdırmaqdır. Süni intellekt və böyük verilənlər (big data) texnologiyaları əməliyyat risklərinin analizi və proqnozlaşdırılmasında geniş tətbiq olunur. Bu sistemlər milyonlarla əməliyyatı saniyələr ərzində təhlil edərək saxtakarlıq və anomaliya hallarını avtomatik müəyyən edir.
Açar sözlər: elektron ödəniş sistemləri, kibertəhlükəsizlik, risklərin idarə edilməsi, maliyyə texnologiyaları (fintech), məlumatların qorunması