V. N. Komissarovun linqvistik tərcümə nəzəriyyəsi dilçilikdəki koqnitiv təkamül kontekstində
Ruşen Ramizoğlu 
Xülasə. Təqdim olunan məqalədə görkəmli rus tərcüməşünası Vilen Naumoviç Komissarovun linqvistik tərcümə nəzəriyyəsi müasir dilçilikdəki koqnitiv təkamül və antroposentrik elmi paradiqma kontekstində ətraflı təhlil olunur. XX əsrin ikinci yarısında baş verən bu elmi dönüş tərcüməşünaslığın diqqətini statik mətnlərin formal müqayisəsindən tərcüməçinin şüurunda cərəyan edən dinamik və mürəkkəb mental proseslərin modelləşdirilməsinə yönəltmişdir. Tədqiqatda Komissarovun elmi baxışlarının təkamülü, xüsusilə onun ənənəvi xətti yanaşmadan koqnitiv yönümlü "makrolinqvistik" konsepsiyaya keçidi izlənilir. Nəzəriyyənin əsasını təşkil edən ekvivalentlik və adekvatlıq kateqoriyaları, həmçinin təklif etdiyi əsas tərcümə modelləri (situativ-denotativ, transformasiya-semantik və üçfazalı psixolinqvistik modellər) koqnitiv müstəvidə yenidən qiymətləndirilir. Xüsusilə, situativ-denotativ modelin koqnitiv-freym yanaşmaları ilə əlaqəsi və onun ekvivalentsiz leksikanın tərcüməsindəki rolu göstərilir. Bununla yanaşı, alimin təsnif etdiyi leksik, qrammatik və kompleks şəklində leksik-qrammatik tərcümə transformasiyaları sadəcə dil vahidlərinin əvəzlənməsi kimi deyil, tərcüməçinin zehnində formalaşan konseptlərin rekombinasiyası (konkretləşdirmə, modulyasiya, eksplikasiya, kompensasiya və s.) üzrə mental əməliyyatlar kimi şərh olunur. Sonda Komissarovun linqvistik nəzəriyyəsi ilə müasir koqnitiv tərcüməşünaslıq arasında güclü dialektik varislik əlaqəsinin olduğu, bu irsin maşın tərcüməsi və süni intellekt sistemlərinin inkişafında böyük metodoloji əhəmiyyət kəsb etdiyi vurğulanır.
Açar sözlər: V. N. Komissarov, linqvistik tərcümə nəzəriyyəsi, koqnitiv təkamül, tərcümə modelləri, tərcümə transformasiyaları