Türk–ərəb BDM tərcümə çıxışlarında halüsinasiya: mətn növü əsaslı tərcüməşünaslıq təhlili
Sezer Yılmaz 
Xülasə. Halüsinasiya maşın tərcüməsi ədəbiyyatında mühüm tədqiqat problemi kimi önə çıxır. Bu anlayış böyük dil modellərinin (BDM) axıcı və zahirən tutarlı tərcümə çıxışları yaratmasına baxmayaraq, mənbə mətndəki informasiyanı təhrif etməsi, mənbədə olmayan informasiya əlavə etməsi və ya mənbə mətnlə zəif semantik əlaqəyə malik çıxışlar yaratması ilə bağlıdır. Bu tədqiqat türk–ərəb maşın tərcüməsində ortaya çıxa biləcək halüsinasiya növlərini tərcüməşünaslıq baxımından araşdırır. Türk və ərəb dillərinin morfoloji və sintaktik xüsusiyyətləri nəzərə alındıqda, bu dil cütü tərcüməsində halüsinasiya məsələsinin müzakirəsi üçün məhsuldar və fərqli bir tədqiqat sahəsi təqdim edir. Tədqiqatda ədəbi, hüquqi və tibbi mətn növlərini təmsil edən üç nümunə mətn ChatGPT, Grok və Gemini tərəfindən yaradılan çıxışlar əsasında təhlil edilmişdir. Tərcümə çıxışları mənbə mətnə sadiqlik, semantik bütövlük, terminoloji dəqiqlik, mənbədənkənar əlavələr, tapşırıqdan kənar izahlar və təkrarlar baxımından keyfiyyətcə araşdırılmışdır. Keyfiyyət təhlilinin nəticələri Google Colaboratory mühitində hesablanan BERTScore nəticələri ilə birlikdə şərh edilmişdir. BERTScore maşın tərcüməsi çıxışları ilə insan tərəfindən hazırlanmış istinad tərcüməsi arasındakı semantik yaxınlığı göstərən tamamlayıcı göstərici kimi istifadə edilmiş, halüsinasiya və sapma növlərinin yekun müəyyənləşdirilməsi və təsnifatı isə mənbə mətnlə aparılan keyfiyyət müqayisəsinə əsaslanmışdır. Analizlər göstərir ki, yüksək semantik oxşarlıq göstəricisi tərcümənin halüsinasiyadan tamamilə uzaq olduğu anlamına gəlmir. Bəzi çıxışlarda göstərici yüksək olsa belə, tapşırıqdan kənar izahlar, şərhedici genişləndirmələr, terminoloji sapmalar və ya təkrarlar müşahidə oluna bilər. Bu səbəbdən avtomatik metriklər halüsinativ tərcümə çıxışlarını qiymətləndirərkən təkbaşına istifadə edilməməlidir. Bu tədqiqatda halüsinasiya mənbə mətnə sadiqlik, avtomatik qiymətləndirmə metrikləri və mətn növü ilə birlikdə araşdırılır.
Açar sözlər: halüsinasiya, maşın tərcüməsi, böyük dil modelləri, türk–ərəb tərcüməsi, BERTScore, tərcüməşünaslıq