Qarabağda dini təhsil sisteminin inkişaf xüsusiyyətləri
(XIX əsrin ikinci yarısı - XX əsrin əvvəlləri)
Elşən Aslanov 
Xülasə. Məqalədə XIX əsrin ikinci yarısı - XX əsrin əvvəllərində Qarabağda dini təhsil sisteminin inkişaf xüsusiyyətləri tarixi-müqayisəli, mənbəşünaslıq və tarixi-coğrafi yanaşmalar əsasında araşdırılır. Mədrəsə və mollaxanaların funksional fərqləri, dini təhsil müəssisələrinin ərazi üzrə yayılması, Şuşanın regional mərkəz kimi mövqeyi, tədris proqramları, vəqf maliyyələşməsi, məzunların sosial fəaliyyəti və Rusiya imperiyasının siyasəti ilə bağlı dəyişikliklər təhlil olunur. Mənbələrin müqayisəsi göstərir ki, dini təhsil yalnız şəhərlərlə məhdudlaşmamış, mahal və kəndlərdə də fəaliyyət göstərmişdir. Lakin müəssisələrin sıxlığı və davamlılığı əhali, məscid şəbəkəsi, yerli icmanın imkanları, vəqf əmlakı və hazırlıqlı müəllimlərin mövcudluğundan asılı olaraq fərqlənirdi. İnzibati, iqtisadi, dini və mədəni imkanların Şuşada cəmləşməsi şəhəri əsas təhsil mərkəzinə çevirmiş, kəndlərdə tədris daha çox məscid, mollaxana və yerli müəllimlər ətrafında təşkil olunmuşdur. Mədrəsələr ruhani kadrlarla yanaşı savadlılıq, yazı mədəniyyəti, klassik dillər və yerli idarəçilik üçün zəruri bacarıqların yayılmasına xidmət etmişdir. Dünyəvi məktəblərin genişlənməsi ənənəvi dini təhsili dərhal aradan qaldırmamış, iki istiqamət müəyyən müddət paralel fəaliyyət göstərmişdir. Araşdırma dövrün yalnız tənəzzüllə deyil, inzibati nəzarət, rəqabət və institusional şaxələnmə şəraitində qeyri-bərabər uyğunlaşma ilə səciyyələndiyini göstərir.
Açar sözlər: Qarabağ, Şuşa, dini təhsil, mədrəsə, mollaxana, vəqf