İnformasiya asimmetriyasının Əlcəzair sığorta şirkətlərinin dövriyyəsinə kumulyativ təsirinin modelləşdirilməsi: Panel ARDL yanaşması (2010-2024)
Oucif Mohamed Saleh1* 
, Saad Kouider2 , Abbas Zəhra3
Xülasə. Bu tədqiqat 2010–2024-cü illər ərzində Əlcəzair sığorta bazarında mənfi seçim (adverse selection) və mənəvi risk (moral hazard) ilə xarakterizə olunan informasiya asimmetriyasının sığorta haqlarının dövriyyəsinə və əməliyyat səmərəliliyinə təsirini qiymətləndirmək və təhlil etmək məqsədi daşıyır. Tədqiqat 14 yerli sığorta şirkətini əhatə edən panel məlumatlar bazasına əsaslanır və ümumilikdə 196 müşahidəni əhatə edir. Metodoloji baxımdan meyil əmsallarının heterogenliyi və kəsişən asılılıq yoxlanıldıqdan sonra həm qısamüddətli dinamikaları, həm də uzunmüddətli tarazlıq əlaqələrini müəyyən etmək üçün Pooled Mean Group (PMG) qiymətləndiricisi əsasında Panel ARDL modeli tətbiq edilmişdir. Ekonometrik nəticələr sığorta şirkətlərinin informasiya asimmetriyasına məruzqalma səviyyəsində əhəmiyyətli struktur fərqlərinin olduğunu göstərir. Səhv düzəlişi əmsalı (COINTEQ) – 0,18 olaraq qiymətləndirilmiş, mənfi və statistik cəhətdən əhəmiyyətli olmuşdur ki, bu da hər dövrdə qısamüddətli tarazlıqdan kənarlaşmanın təxminən 18%-nin aradan qaldırıldığını və uzunmüddətli tarazlıq əlaqəsinin mövcudluğunu təsdiq edir. Uzunmüddətli qiymətləndirmələr göstərir ki, zərər əmsalının (Loss Ratio – LR) 1% artması sığorta haqlarının dövriyyəsində təxminən 1,54% azalmaya səbəb olur. Bu nəticə saxta iddiaların və sığortalıların fürsətçi davranışlarının uzunmüddətli maliyyə nəticələrinə mənfi təsir göstərdiyini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, təkrarsığorta əmsalı (Reinsurance Ratio – RI) da uzunmüddətli dövrdə mənfi və statistik cəhətdən əhəmiyyətli təsir göstərərək, onun 1% artmasının dövriyyəni təxminən 0,28% azaltdığını göstərir. Bu isə risklərin ötürülməsi ilə daxili sığorta haqlarının saxlanılması arasında mövcud olan tarazlığı əks etdirir. Əldə olunan nəticələr əsasında tənzimləyici qurumların və “Alfa Agentliyi”nin nəzarət imkanlarının gücləndirilməsi, araşdırılmamış saxta iddiaların aşkar edilməsi üçün ixtisaslaşmış davranış laboratoriyalarının yaradılması, eləcə də bazarın sabitliyini təmin etmək məqsədilə risklərin birləşdirilməsi və dinamik qiymətqoyma modellərinin tətbiqi tövsiyə olunur.
Açar sözlər: informasiya asimmetriyası, mənfi seçim, mənəvi risk, zərər əmsalı, təkrarsığorta əmsalı, sığorta haqlarının dövriyyəsi, panel ARDL