İkinci dünya müharibəsi: səbəbləri, inkişafı və nəticələri
Hacı Beytullah Mutlu 
Xülasə. İkinci Dünya müharibəsi (1939–1945) bəşər tarixinin ən dağıdıcı və genişmiqyaslı silahlı münaqişəsi hesab olunur. Avropa, Asiya, Afrika və Sakit okean regionlarını əhatə edən bu müharibə milyonlarla insanın ölümü, nəhəng iqtisadi itkilər və beynəlxalq sistemin köklü şəkildə yenidən formalaşması ilə nəticələnmişdir. Bu tədqiqat İkinci Dünya müharibəsinin səbəblərini, münaqişə zamanı baş verən əsas hadisələri və dünyaya siyasi, iqtisadi və sosial təsirlərini araşdırır. Tədqiqat göstərir ki, müharibə sadəcə hərbi mübarizə deyil, həm də beynəlxalq münasibətlərdə, texnologiyada, iqtisadiyyatda və insan hüquqlarında əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olub. Müharibənin əsas səbəbləri Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaranan beynəlxalq düzənin uğursuzluğu, iqtisadi böhranlar, həddindən artıq millətçilik və totalitar rejimlərin ekspansionist siyasəti olmuşdur. Xüsusilə, Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi nasist Almaniyasının təcavüzkar addımları və Millətlər Liqasının sülhü qorumaqda qeyri-effektivliyi dünya miqyaslı münaqişəni qaçılmaz etmişdir. Müharibə dövründə baş verən hərbi əməliyyatlar, xüsusən Stalinqrad döyüşü və Normandiya desantı kimi həlledici məqamlar müttəfiq qüvvələrin qələbəsinə yol açmışdır. Münaqişənin nəticələri təkcə hərbi sahə ilə məhdudlaşmamış, həm də siyasi və iqtisadi strukturları dərindən dəyişmişdir; nasist Almaniyası, İtaliya və Yaponiya imperiyası kimi böyük güclər süqut etmiş, bir çox dövlətlər isə müxtəlif siyasi rejimlərə məruz qalmışdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması sülhü qorumaq üçün yeni bir platforma formalaşdırsa da, ABŞ və SSRİ arasında ideoloji rəqabət “soyuq müharibə” dövrünün başlanğıcına səbəb olmuşdur. Texnoloji yenilikləri sürətləndirən və atom dövrünü başladan bu müharibə, həmçinin insan hüquqları, beynəlxalq hüquq və qlobal əməkdaşlıq prinsiplərinin müasir dünya üçün əsas sütunlara çevrilməsini şərtləndirmişdir.
Açar sözlər: İkinci Dünya müharibəsi, Almaniya, Hitler, müttəfiq dövlətlər, Ox dövlətləri, soyuq müharibə