DOI: https://doi.org/10.36719/2706-6185/56/121-126
Nilufər Qədiməliyeva
Bakı Dövlət Universiteti
magistrant
https://orcid.org/0009-0007-5883-0831
qadimalinilufar@gmail.com
Alfred Mehen və geosiyasətdə “dəniz determinizmi” konsepsiyası
Xülasə
Məqalədə görkəmli hərbi nəzəriyyəçi Alfred Tayer Mehenin elmi irsi və onun “dəniz determinizmi” paradiqmasının yaradıcısı kimi rolu tədqiq edilir. Müəllif qeyd edir ki, XIX əsrin sonunda qlobal iqtisadi asılılığın artması dünya dövlətlərinin yüksəlişi və tənəzzülü qanunauyğunluqlarını dəniz faktorları prizmasından izah edən sistemli konsepsiyanın yaranmasını zəruri etmişdir. Tədqiqatda Mehenin “dəniz gücü” (Sea Power) anlayışı sadəcə hərbi doktrina deyil, coğrafiya, iqtisadiyyat və dövlət iradəsinin vəhdəti kimi təhlil olunur.
Məqalədə Mehenin dəniz məkanını iqtisadi mübadilə və strateji təsir sahəsi kimi nəzərdən keçirdiyi, dövlətlərin tarixi inkişafını dəniz kommunikasiyalarına nəzarət imkanları ilə əlaqələndirdiyi göstərilir. Eyni zamanda, bu nəzəriyyənin XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində aparıcı dövlətlərin xarici siyasətində tətbiqi və dünya siyasətinin ideoloji faktoruna çevrilməsi məsələləri araşdırılır.
Müəllif Mehen nəzəriyyəsinin müasir dövrdəki aktuallığını və XXI əsrin qlobal çağırışlarına adaptasiya imkanlarını qiymətləndirərək belə bir nəticəyə gəlir ki, “dəniz determinizmi” hələ də dövlətlərin strateji təfəkkürünü formalaşdıran mühüm geosiyasi alətdir.
Açar sözlər: dəniz determinizmi, Alfred Mehen, geosiyasət, dəniz gücü, qlobal ticarət yolları, strateji hökmranlıq